Daniele Manin e el clima culturałe federałista de’l 1848

A vien chive reportài tre pasi da’l contribudo de G. L. Fontana inte ła Storia de ła cultura veneta in mèrito a łe finałità e a łe spinte ideołòzeghe de i promodori de ła revołusion de’l ’48-’49 Venesia.

Inte’l sìrcoło intełetuałe de Nicolò Tommaseo, a łe razon eminentemente culturałe e profesionałe de’l Romanin A se zontava, inte’l clima de ła revołusion, razon pràteghe trasparente che łe tenjeva insieme pasion siviłe e rigor fiłołòzego: “Só amighi borghezi, che i ga ciapà el podere inte ła nova repùblega, i serca na łezitemasion sostenjendo ła continuità co ła vecia. Inte ‘sta maniera i pensa de otenjer tre rezultadi: i se opone a ła preteza de l’Àustria de govarnar łezitemamente łe tere venete; i mobìłita el pòpoło sitadin co un moto (‘Viva S. Marco’!) che par cueła el ze ancora sensìbiłe asà; i traveste co ła pàtina de ła storia l’opozision a’l projeto de un renjo sabàudo inte l’Alta Itałia, che’l destinarìa inevitabilmente a na parte marzenałe Venesia e el só porto”. {p. 556}

Inte ‘sto contesto, A no ze mìa de poca inportansa che a łe łeture de i clàseghi itałiani, de łe òpare de iiłuministi, de’l Manzoni, de’l Berchet, de’l Leopardi, de ła “Biblioteca italiana” e de l’ “Antologia”, el Manin zóvane el rivase anca traverso de ła conpiłasion de na ‘Grammatica del dialetto veneziano’, ła cołaborasion a’l ‘Dizionario’ [‘del dialetto veneziano’, n.d.t.] de’l Boerio e i ‘Cenni sull’origine del dialetto veneziano‘ łezesti inte l’Atenèo Veneto, séndoghene anca sosio corespondente da’l 1823, e ndove che, romài inte’l clima de’l ’48, el ga tenjesto co’l Tomazèo discorsi de forte tension połìtega, e njanca che in pien zvolzimento revolusionario el ghe fidase a’l Romanin l’organizasion de un corso de storia veneta. {p. 557}

Inte’l reałizmo adotrinario de Manin, l’unità połìtega de ła Penìzoła ła zera consepìa in funsion de łe nesesità venesiane, visto che “i ełementi costitudivi esensiałi e dezà oparanti” de ‘sta unità i zera “łe individuałità rejonałe co tute łe só partegołare e inełiminàbiłe ezijense”. Da cuà l’inpostasion federałista, el dezenjo de na unità statałe autònoma o magari łigà a ła Łonbardia pena concuistà l’independensa, l’aversion a fuzion presipitone e a ezemonìe sùbdołe, idèe nudrìe da ła convinsion de tenpi łonghi pa’ l’unifegasion e da’l republeganézemo venesian che’l consentiva deso el reciamar l’antiga tradision in tèrmeni parfetamente funsionałi a łe nesesità de ła borghezìa marcantiłe, de i òmani de e de cultura, de i profesionisti e de i funsionari contro i intaresi de l’aristocrasìa.

Co l’inasprirse de ła połìtega strìaca e ła cołigà difuzion de’l sentimento patriòtego, ła profonda depresion sosio-econòmega e ła convension monàrchego-costitusionałe, inte ła dècade de preparasion intaresi de clase, rejonałizmo e sentimento nasionałe i se ga incontrà in canpo econòmego, aministradivo, sosiałe inte l’asion de i intełetuałi che – drio ła definision de un vałente comentador de ła “Revue des deux Mondes” – no i cospira, ma i òpara senpre sensa ferma e sensa sponso co ła convinsion che njente el va perdesto, che onji progreso siviłe e econòmego de’l paeze, de che i spartise łe sorte, ła ze na forsa de pì pa’l sì de ła łibarasion; e che, in onji cazo, A serve a calcosa servirse anca de i espedienti estremi de na łegałità espresiva, co ła soła finałità de redùzar i dominadori a l’umiłiante confesion de no raprezentar mìa pì che ła forsa.

El “retrato” fato da’l De Mazade, par vero, no’l spiegava mìa soło in tèrmeni banalmente zustifegasionìsti l’atension inuzuałe a’l tentadivo de verta autonomìstega de Maximilian von Habsburg da parte de l’ex-diplomàtego de Manin, deventà inte ła dècade instancàbiłe połemista so ła perecuasion de l’inposta fondiaria tra łe provinse itałiane e cuełe de l’inpero, ma el sostenjeva el moderadizmo inpenjà a łaorar “drento el sistema” in defeza de ła propietà fondiaria contro l’inpovarimento de ła produsion agrìgoła e de ła réndita e contro de i vìncołi a łe atività industriałe e comersiałe venete. {p. 563}

Tradusion de tre estrati da Fontana G. L., “Patria veneta e Stato italiano dopo l’Unità: problemi di identità e di integrazione” in AA.VV., Storia della cultura veneta, vol. 6 (Dall’Età Napoleonica alla Prima Guerra Mondiale), Vicenza: Neri Pozza Editore (1986), pp. 553-596.

Leggi altri articoli: