Nomi de Pòpołi e de Popołasion in Europa: parte zenarałe

De Alessandro Mocellin

A se dà do sorte de nomi de pòpoło e de popołasion: i ETNÒNIMI e i DEMÒTEGHI.

I ETNÒNIMI i ze nomi orizenari de popołasion, cofà, par dir, i Franchi.
Pardesòłito, un etnònimo inte’l tenpo el va rafenir a darghe el nome anca a’l teritorio ndove che ‘sto pòpoło el vive stabilmente. El nome de posto che cusì el se crea, el ze un TOPÒNIMO (“topònimo” el ze un tèrmene che’l vien da’l grego e el vol dir “nome de posto”).
I Franchi, donca, i ghe dà el nome a ła Franchia, che dopo ła ciapa pronunsie difarente cofà France in franseze, France in angleze, Francia in itałian, Francia in spanjoło, Fransa in veneto, França in portogheze, Franţa in romen onji łengua drio el só stiłe fonètego.

El modo pì tìpego de crear un topònimo (nome de posto) partindo da l’etnònimo (nome de pòpoło) el ze de zontarghe na -A dopo el plurałe de’l nome de pòpoło.
Donca, da FRANCHI: FRANCHI+A> FRANCHIA.
Par far n’altro ezenpio, da HISPANI: HISPANI+A> HISPANIA
e da łà łe varsion de łe varie łengue, da Espanha (por), a Espagne (fra), a Spagna (ita), España (spa), Spain (eng), a Spanja (vec), a Spania (rom).

I DEMÒTEGHI i ze invese, łetaralmente, nomi de popołasion łigà a un teritorio.
Par ezenpio, el nome “padoani” el ze el demòtego par Padoa, e donca par dir i abitadori de Padoa. Par definision, el demòtego el parte da’l topònimo, co na termenasion difarente parò, cavàndoghe via l’ùltema vocałe àtona e zontàndoghe un sufiso tònego: -ense, -eze, -an, -in, -oło.
Da “Padoa”, insoma, A podeva saltar fora che i abitanti i se ciamase “Padoense”, “Padoeze”, “Padoan”, “Padoin” o “Padoło”. Ła storia ła ga sernìo “Padoan”, ma co l’-in A se cata n’altro demòtego, che el parte da ła varsion pì vecia de’l topònemo de ła sità: “patavin” (da Patavium).
Tra i demòteghi sitadini, el veneto el ghe zonta anca i sufisi -at- e -ot-, che i ze cuełi che da Cioza i fa Ciozoto, e Bełun i fa Belumat/Bełunato, da Càorle i fa Caorloto, da Basan i fa Basanoto.

Oltra a i demòteghi sitadini cofà “padoani” A ghe ze anca parò i demòteghi rejonałi e nasionałi. Un demòtego nasionałe el marca tuta ła popołasion che ła àbita inte un serto teritorio.
Da’l topònimo Franchia, deventà Fransa in vec, A gavemo creà el demòtego veneto par ciamar ła zente che ła àbita in Fransa: “Franseze” (cfr. ita “Francese”, por “Francês”, evc.).
Da Spanja, A vien fora el demòtego “Spanjoło” (l’angleze cuà, similmente, el ghe mete parò un só sufiso -ish: Spanish, ma na volta el dizéa anca Spaniard, co un raro sufiso -ard, che el ghe ze anca in franseze e in itałian, cofà “savoiardo”, da ła Savoia).
Da Sisiłia, A vien fora “Sisiłian”. Da Friułi, A vien fora “Furlan”.
L’etnònimo (nome de pòpoło) el zènara el topònimo (nome de posto), e da’l topònimo (nome de posto) A se crea un demòtego (nome de ła popołasion).

Eco donca, in tabeła, un pochi de nomi de Pòpołi e de Popołasion de l’Europa, co in mezo el topònimo, che pardesòłito el ze łenguistegamente fioło de’l pòpoło e pare de ła popołasion. ‘Sta sorte de topònimi che ła vien da un etnònimo, ła se ciama “topònimo ètnego”.
A ghe ze parò anca topònimi che no i vien mìa da’l nome de na popołasion, e i ze diti “topònimi primari”, parché i ze un nome de posto che el descrive senplisemente el posto, senjałando caratarìsteghe de’l teritorio, e parlando de łe só resorse (ez. “Campania” (ita), cofà “Champagne” (fra), cofà “Polska” (pol) i ne dize che łà A ghe ze canpi coltivàbiłi) o magari de ła morfołozìa de’l teritorio o de’l panorama (ez. “Piemonte”, a i pie de’l monte; o “Groenlandia”, tera verde).

 

ETNÒNIMO

> TOPÒNIMO ètnego >

    TOPÒNIMO primario >

> DEMÒTEGO

FRANCHI

FRANSA

FRANSEZI

ANGLI

ANGLIA

ANGLEZI

ZERMANI

ZERMANIA

– – – – –

TURCHI

TURCHIA

– – – – –

ŁONBARDI (<Longobardi)

ŁONBARDIA

– – – – –

SÌCUŁI

SISIŁIA

SISIŁIANI

– – – – –

FRIUŁI

FURLANI

– – – – –

PIEMONTE

PIEMONTEZI

SARDI

SARDENJA

(SARDENJOŁI)

– – – – –

PORTO

PORTOGHEZI

– – – – –

– – – – –

ALZERI

ALZERIA

ALZERINI

ALZERINI

– – – – –

AUSTRAŁIA

AUSTRAŁIANI

– – – – –

ITAŁIA

ITAŁIANI

“TUSCI” (TOSCHI)

“TUSCIA”

TOSCANI

UNBRI

UNBRIA

– – – – –

e vanti cusì…

Come che se vede, serti nomi de pòpołi che i ze i nomi ofisiałi de i abitadori de Stati intieri i ze par verità demòteghi, donca nomi derivài da’l nome de’l posto.

Serti de ‘sti nomi de posto (topònimi), no i deriva mìa da un pòpoło stòrego, ma i ze topònimi orizenari, cofà Friuli (che el vien da ła craze de “Fòrum Iùlii”, el nome antigo de ła sità de Sividałe, Foro de Zułio… Sézare).
Franchia invese no’l ze mìa un topònimo primario, ma un topònimo ètnego (parché el vien da’l nome de’l pòpoło de i Franchi). Cusì anca l’angleze: i Angli i fa l’Anglia e chi che’l ghe vive el ze Angleze.

A se dà anca cazi de pòpołi che no i ga njanca el demòtego, cofà par nialtri i Sloveni (morfołozegamente etnònimo) che i ga ła Slovenia (topònimo ètnego), ma nesun demòtego aplegàbiłe (no ghe ze nesun “slovenian” o “slovenieze” o “slovenjin” in vec, ma par ezenpio ła łengua angleze ła ga el demòtego anca par ła Slovenia: “Slovenian”!).

 

E EL VENETO? EL ZE DA STUDIAR A PARTE.
Ma ło vedemo inte ła segonda parte, che ve antisipemo a’l tìtoło:

Nomi de Pòpołi e Popołasion in Europa: i Veneti, ła Venetia, Venesia.

Mapa de’l mondo co dopio emisfero, 1700.
Imàjine reciapà da’l www.mapsinternational.co.uk

Leggi altri articoli: